Đại hội đồng Liên Hiệp quốc họp tháng 12-1986 đã quyết định phát động thập kỷ phát triển văn hoá thế giới 1988-1997 với bốn mục tiêu:

a/ Đảm bảo coi trọng một cách thích đáng vai trò của văn hoá trong các kế hoạch, chính sách và dự án phát triển;

b/ Khẳng định và đề cao các bản sắc văn hoá dân tộc, khuyến khích tài năng sáng tạo và cuộc sống có văn hoá;

c/ Mở rộng việc huy động các nguồn lực và khả năng sáng tạo của cá nhân và cộng đồng tham gia vào đời sống văn hoá;

d/ Đẩy mạnh giao lưu và hợp tác quốc tế trên lĩnh vực văn hoá.

Về phương diện lý luận, nhu cầu đẩy mạnh việc nghiên cứu văn hoá hoàn toàn phú hợp với sự gia tăng xu hướng tích hợp của khoa học mà chúng ta đang là nhân chứng. Sau nhiều thế kỷ đi sâu phân tích, chia tách, mấy chục năm trở lại đây các khoa học đang có xu hướng tích hợp; xuất hiện hàng loạt khoa học liên ngành. Văn hoá chính là một đối tượng liên ngành hơn đâu hết.

Trong khi hiểu biết về văn hoá dân tộc quá thấp, nhu cầu phổ cập văn hoá dân tộc rất cao và vai trò của văn hoá dân tộc càng ngày càng lớn, thì khoa học nghiên cứu về văn hoá lại phát triển quá chậm. Văn hoá như một thực thể khách quan đã tồn tại từ lâu cùng với con người. Song có lẽ vì nó bao quát một phạm vi quá rộng cho nên lâm vào tình trạng “cha chung không ai khóc”; một thời gian dài, người ta chỉ chú ý đến khoa học bộ phận. Ở phương Tây, khái niệm “văn hoá” được sử dụng lần đầu tiên ở Đức vào giữa thế kỷ XVIII bởi nhà luật học Pufedorf, nhà triết học Herder, nhà ngôn ngữ học Adelung… Và mãi đến năm 1871, “văn hoá” mới được E.B. Taylor định nghĩa lần đầu tiên trong tác phẩm Văn hoá nguyên thuỷ (Primitive Culture) gồm 2 tập xuất bản ở London. Nhưng văn hoá như đối tượng của một khoa học độc lập thì phải đến năm 1885 mới hình thành rõ nét của Klemm người Đức, trong đó ông trình bày sự phát sinh phát triển toàn diện của loài người như một lịch sử văn hoá. Bản thân thuật ngữ “văn hoá học” (t. Đức Kulturkunde, t. Anh Culturology) thì xuất hiện vào năm 1898 tại Đại hội các giáo viên sinh ngữ họp ở Viên (thủ đô nước Áo), song mãi đến sau công trình The Science of Cultuer của L. White xuất bản ở Mỹ năm 1949, nó mới trở thành phổ biến.

Trong sự phát triển của khoa học văn hoá học nửa đầu thế kỷ XX có sự đóng góp quan trọng của các nhà nhân học văn hoá người Mỹ về việc mở rộng đối tượng và quy mô (những năm 30-40 của thế kỷ XX, phong trào nghiên cứu văn hoá và ngôn ngữ của các thổ dân Mỹ phát triển khá rầm rộ), và của C. Levi-Strauss về phương pháp (cuốn Anthropogogie Structutral của ông xuất bản tại Paris năm 1958 đánh dấu việc đưa phương pháp cấu trúc từ lĩnh vực ngôn ngữ học áp dụng vào việc nghiên cứu văn hoá).

Về văn hoá Việt Nam, cho đến nay, tuyệt đại bộ phận các công trình được viết ra theo hướng “lịch sử văn hoá”mang tính chất miêu tả rất công phu, tỷ mỉ như Lê Quí Đôn (1773), Phan Kế Bính (1915), Đào Duy Anh (1938), Nguyễn văn Huyên (1944), L. Cadiere (1944-1957), P. Huard và M. Durand (1954), Toan Ánh (1966-1969), Lê Văn Siêu (1972),…. Bên cạnh giá trị tư liêu hết sức quý báu, các công trình loại này có ba nhược điểm chủ yếu:

a/ tản mạn, thiếu tính hệ thống,tính quy luật;

b/ do vậy mà còn chứa đựng nhiều mâu thuẩn nội tại; và

c/ thường bị chi phối một cách vô thức bởi căn bệnh “lấy Trung Hoa làm trung tâm”. Chỉ có một số ít tác giả đã ít nhiều thoát khỏi tình trạng trên như Kim Định (xem, ví dụ: 1973c), Trần Quốc Vượng (xem ví dụ: 1980), Phan Ngọc (1994), nhưng các công trình này hoặc còn mang nhiều chất cảm tính – cực đoan (như Kim Định) hoặc là chưa tạo nên một hệ thống hoàn chỉnh.

Trong tình hình như vậy, khó có thể đòi hỏi được gì nhiều ở các nhà văn hoá học nói chung và các nhà nghiên cứu văn hoá Việt Nam nói riêng. Song, mặt khác, những yêu cầu khoa học của thời đại không cho phép chúng ta dẫm chân tại chỗ, bằng lòng với cách hiểu thiếu tính hệ thống mà lại chứa nhiều mâu thuẫn và với căn bệnh “lấy Trung Hoa làm trung tâm” mà nhiều nhà Đông Phương học thế giới đã thoát ra từ lâu. Những yêu cầu thực tiễn của một xã hội đang đi vào công nghiệp hoá và hiện đại hoá không cho phép chúng ta bằng lòng với lối miêu tả tản mạn các tư liệu, sự kiện mà thiếu khái quát hoá. Những yêu cầu của giáo dục hiện đại đòi hỏi phải trao cho người học những chìa khoá của tư duy.

Để đáp ứng dù chỉ phần nào các yêu cầu đã nêu, tác phẩm đang giới thiệu với bạn đọc này được xây dựng theo hướng đi tìm những nét bản sắc – đó là những đặc trưng cơ bản cần thiết cho việc hiểu văn hoá Việt Nam cùng những quy luật hình thành và phát triển cảu chúng. Trong công trình này, chúng tôi đã vận dụng cách tiếp cận hệ thống – cấu trúc kết hợp với phương pháp so sánh- loại hình để tiến hành khảo sát văn hoá Việt Nam trong một bức tranh toàn cảnh, trên cơ sở so sánh nó với những nển văn hoá xa (của thế giới) là văn hoá các dân tộc phương Tây và một nền văn hoá gần (của khu vực) có liên hệ mật thiết là văn hoá Trung Hoa, đồng thời chỉ ra được những mối liên hệ mang tính quy luật chặt chẽ giữa các thành tố (trên bình diện đồng đại) và giữa các thời kỳ phát triển (trên bình diện lịch đại) của văn hoá Việt Nam.