Với cách tiếp cận hệ thống – cấu trúc nhằm xác định những đặc trưng bản sắc của văn hoá Việt Nam này, tất yếu phải dùng đến phương pháp diễn dịch. Về nguyên tắc, phương pháp diễn kịch và phương pháp quy nạp đề có thể được sử dụng với xác suất như nhau trong các khoa học khác nhau.

Song do bản chất của kho học là đi từ dễ đến khó, từ cái đã biết đến cái chưa biết mà đối tượng của các khoa học lại không giống nhau, cho nên trên thực tế, việc sử dụng hai phương pháp này ở các khoa học không giống nhau. Trong lịch sử phát triển của mình, các khoa học tự nhiên do có đối tượng là những vật thể tự nhiên dễ quan sát cho nên thường dùng phương pháp kia bổ sung, hỗ trợ. Bởi vậy, trong lĩnh vực khoa học xã hội, sau một thời gian tích luỹ tư liệu và đi theo hướng quy nạp, cần dừng lại để có một cái nhìn bao quát theo hướng diễn kịch nhằm điều chỉnh những sai sót, mâu thuẫn gặp phải.

Chính vì vậy, trong công trình này, những kết quả nghiên cứu của các khoa học cụ thể (dân tộc học, khoa cổ học, ngôn ngữ học, văn học, nghệ thuật…) được sử dụng như những chất liệu để xây nên ngôi nhà cơ sở văn hoá học. Khi gặp trường hợp những tư liệu thuộc các ngành kho học cụ thể này xung khắc, mâu thuẫn với nhau (là hệ quả không tránh khỏi của phương pháp quy nạp), việc xử lý được tiến hành theo hai cách:

a/ chọn một “phương án tối ưu” mà theo đó các mâu thuẫn đều được giải quyết và mô hình – hệ thống hoạt động tốt (cái tối ưu bao giờ cũng gần với thực tế hơn cả);

b/ nếu không chọn được phương án như thế hoặc với phương án đã chọn, mô hình – hệ thống hoạt động một cách gượng ép thì tiến hành kiểm tra để điều chỉnh lại mô hình. Đó là cách làm vẫn được sử dụng trong các khoa học lâu nay.

Văn hoá có tính lịch sử, cho nên để xử lý đúng một hiện tượng văn hoá hiện tại, phải hiểu được nguồn gốc quy luật vận động của nó trong suốt chiều dài lịch sử. Vì vậy, công trình nghiên cứu về bản sắc văn hoá Việt Nam này cố gắng kết hợp một cách hài hoà giữa cách nhìn đồng đại và lịch đại. Trong sách, hệ thống văn hoá Việt Nam được xem xét theo các thành tố (đồng đại), nhưng trong mỗi thành tố, mỗi bộ phận của thành tố lại chú trọng đến tính lịch đại của nó.

Tiến trình văn hoá Việt Nam không chỉ được xác lập và giới thiệu trong bài 4, mà còn bao trùm lên toàn bộ cuốn sách: khởi đầu từ các điều kiện vật hoá nhận thức và văn hoá tổ chức đời sống cộng đồng (thượng tầng kiến trúc), để rồi cái tinh thần đó lại tác động trở lại cuộc sống vật chất (ăn mặc ở và đi lại), cũng như cả vật chất lẫn tinh thần (văn hoá ứng xử với môi trường xã hội). Ở đây, từ quá khứ (giao lưu với khu vực), chúng ta đã đi dần đến hiện tại giao lưu với phương Tây), và cuối cùng kết thúc bằng việc xem xét cuộc “đối mặt” đang diễn ra giữa văn hoá cổ truyền với nền kinh tế thị trường và sự thâm nhập của văn minh phương Tây hiện tại.

Trong cặp phạm trù “cổ truyền” – “hiện tại” thì hiển nhiên cái hiện đại là quan trọng. Nhưng cái cổ truyền cũng quan trọng không kém, bỏi nếu không hiểu rõ quá khứ thì không thể có cách ứng xử đúng trong hiện tại. Trong lĩnh vực văn hoá, cái cổ truyền lại càng bội phần quan trọng, bởi lẽ văn hoá tự thân nó đã có tính lịch sử rồi. Hơn nữa, vì văn hoá là tiếp nối, thời gian văn hoá là khái niệm mờ, một giai đoạn văn hoá ngắn nhất cũng phải tính bằng  vài thế kỷ, cho nên mấy chục năm tồn tại của giai đoạn văn hoá hiện đại chưa đủ để cho phép tổng kết đầy đủ những đặc điểm của nó đây là một giai đoạn văn hoá đang định hình (bài 4.3.2). Cho nên, với mục đích “tìm về bản sắc”, dễ hiểu là tại sao công trình này chú trọng đến khía cạnh cổ truyền nhiều hơn.

Văn hoá Việt Nam là một nền văn hoá đa tộc người, song trong công trình này chúng tôi đã không dành những chương mục riêng nói về nền văn hoá của từng tộc người mà chọn cách trình bày đan xen. Sở dĩ như vậy là vì tuy đa tộc người,nhưng đây lại là một nền văn hoá thống nhất. cho nên, chỉ có cách trình bày đan xen chứ không tách bạch mới có thể làm rõ tính hệ thống và thống nhất của bản sắc văn hoá Việt Nam (người đọc có thể thấy thông tin về các hiện tượng, sự kiện văn hoá các dân tộc anh em có rải rác ở nhiều chương mục).

Tất nhiên,ngay trong cách trình bày đan xen thì cũng không thể dàn đều, mà trọng tâm chủ yếu phải dành cho văn hoá Việt, bởi lẽ đây là tộc người chiếm 86% dân số và đã đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nền văn hoá Việt Nam. Hơn nữa, đối tượng của công trình này là các đặc trưng, các quy luật văn hoá chứ không phải bản thân các sự kiện văn hoá.