Văn hoá với các khái niệm văn minh, văn hiến, văn vật

Lâu nay, không ít người vẫn sử dụng “văn minh” (civilization, civilisation) như một từ đồng nghĩa với “văn hoá”. Thực ra, như viện sĩ D. Likhachov (1990) có nhận xét, đây là những khái niệm gần gũi. Có liên quan mật thiết với nhau, song không đồng nhất.

Văn hoá giàu tính nhân bản, nó hướng tới những giá trị muôn thuở; trong khi đó thì văn minh hướng tới sự hợp lý, sắp đặt cuộc sống sao cho tiện lợi”. Nói đến văn minh, nguời ta chủ yếu nghĩ đến các tiện nghi vật chất. Như vậy, văn hoá và văn minh khác nhau trước hết là ở tính giá trị: trong khi văn hoá là một khái niệm bao trùm, nó chứa cả các giá trị vật chất lẫn tinh thần, thì văn minh thiên về các giá trị vật chất mà thôi.

Văn hoá và văn minh còn khác nhau ở tính lịch sử: trong khi văn hoá luôn luôn có bề dày của quá khứ (tính lịch sử) thì văn minh chỉ là một lát cắt đồng đại, nó chỉ cho biết trình độ phát triển của văn hoá; từ “văn minh” có thể được định nghĩa khác nhau trong các từ điển khác nhau, song chúng thường có chung một nét nghĩa là nói đến “trình độ phát triển”. Văn minh luôn là đặc trưng cảu một thời đại: nếu như vào thế kỷ XIX, chiếc đầu máy hơi nước đã từng là biểu tượng của văn minh cao vẫn có thể có một nền văn hoá rất nghèo nàn, và nguợc lại, một dân tộc lạc hậu vẫn có thể có một nền văn hoá phong phú.

Sự khác biệt của văn hoá và văn minh về giá trị tinh thần và tính lịch sử dẫn đến sự khác biệt về phạm vi: văn hoá mang tính dân tộc, bởi lẽ nó có giá trị tinh thần và tính lịch sử, mà cái tinh thần và cái lịch sử là của riêng, không dễ gì mua bán hoặc thay đổi được; còn văn minh thì có tính quốc tế, nó đặc trưng cho một khu vực rộng lớn hoặc cả nhân loại, bởi lẽ nó chứa giá trị vật chất, mà cái vật chất thì dễ phổ biến, lây lan.

Và sự khác biệt thứ tư, về nguồn gốc: văn hoá gắn bó nhiều hơn với phương Đông nông nghiệp, còn văn minh gắn bó nhiều hơn với phương Tây đô thị. Các nền văn hoá cổ đại hình thành từ trên hai nghìn năm trước công nguyên như Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Hoa… đều là sản phẩm của phương Đông. Nền văn hoá phương Tây sớm nhất là văn hoá Hy Lạp thì cũng sau các nền văn hoá phương Đông cổ đại tới hàng nghìn năm (thế kỷ XI-III trước công nguyên) và được hình thành trên cơ sở tiếp thu những thành tựu của các nền văn hoá phương Đồng gần nó nhất là Ai Cập và Lưỡng Hà - từ hệ thống thần thoại, lịch pháp cho đến chữ viết - chỗ nào cũng thấy dấu ấn của ảnh hưởng phương Đông. Về vị trí và đặc điểm kinh tế thì các nền văn hoá phương Đông đều hình thành ở lưu vực các con sông lớn là những nơi sản xuất nông nghiệp. Trong các ngôn ngữ phương Tây, từ “văn hoá” bắt nguồn từ chữ cultus tiếng La-Tinh có nghĩa là “trồng trọt”. Từ trồng trọt phát triển ra nghĩa chăm sóc (cây cối), từ “chăm sóc (cây cối)” dẫn đến chăm sóc (con nguời) = giáo dục. Trong khi đó thì từ “văn minh” trong các ngôn ngữ phương Tây đều bắt nguồn từ chữ civitas tiếng La-Tinh có nghĩa là thành phố. Nghĩa gốc này kéo theo mình hàng loạt từ và nghĩa phái sinh trong các ngôn ngữ châu Âu: thị dân, công dân (civilis)… , từ đó đến civilisation, civilization là “làm cho trở thành đô thị” đầy đủ tiện nghi như đô thị (=văn minh).

Như vậy, văn minh (văn = vẻ đẹp, minh= sáng) là khái niệm mang tính quốc tế, có nguồn gốc từ phương Tây đô thị và chỉ trình độ phát triển nhất định cảu văn hoá chủ yếu về phương diện vật chất.